Inkoopnieuws september 2026: kosten, leveringszekerheid, zelfstandige AI en nieuwe EU-regels

Het inkoopnieuws van de afgelopen weken draait om één spanning: kosten beheersen zonder leveringszekerheid, naleving of controle uit het oog te verliezen.

Tegelijk verschuift de discussie over AI van losse proeven naar zelfstandige AI, en ligt er in Brussel een voorstel dat de drie Europese aanbestedingsrichtlijnen uit 2014 moet vervangen door één verordening.

Dit is een nieuwsoverzicht op basis van openbare bronnen, geen juridisch advies. Het Europese voorstel is nog geen geldend recht.

Kostenbeheersing staat weer bovenaan

Bij Nederlandse inkoopdirecteuren en -managers in de private sector is kostenbeheersing opnieuw het dominante thema.

Uit onderzoek van Di-Mens onder 124 eindverantwoordelijken voor inkoop, samengevat door Inkoperscafé, noemt 45 procent kostenbeheersing en margeverbetering het belangrijkste thema. In 2021 was dat nog 27 procent. Waardecreatie en innovatie zakten van ongeveer 20 procent vóór corona naar 5 procent. Maatschappelijk verantwoord ondernemen wordt door 1 procent als belangrijkste thema genoemd.

Dat betekent niet dat inkoop aan belang verliest. In hetzelfde onderzoek zegt 83 procent dat de positie van inkoop binnen de organisatie het afgelopen jaar is verbeterd. Digitalisering en AI staan bij 41 procent op de ontwikkelagenda, tegenover 17 procent in 2018.

De Barometer Inkopen in de private sector 2026 van Nevi en Onventis laat een vergelijkbaar beeld zien. Volgens de samenvatting van Inkoperscafé vindt 87 procent van de respondenten dat inkoop een grote bijdrage levert aan organisatiedoelen. De dagelijkse focus ligt toch vooral op leveringszekerheid, naleving en kosten. Slechts 2 procent beschouwt de eigen inkooporganisatie als volledig toekomstbestendig, en AI wordt vaak nog beperkt en experimenteel ingezet.

De praktische les: kostenreductie is weer de opdracht, maar een inkoopafdeling die alleen op prijs stuurt, bouwt weinig weerbaarheid op.

Leveringszekerheid is geen theoretisch risico

Die spanning is ook buiten Nederland zichtbaar.

De Duitse overheid laat gasimporteur Sefe extra gas inkopen om de wintervoorraden op peil te brengen, nadat eerder werd vertrouwd op de markt. De aankopen gebeuren bewust in kleine hoeveelheden, om de prijs niet verder op te drijven. Op 1 november moeten de voorraden voor 80 procent gevuld zijn; omdat niet alle opslaglocaties onder die verplichting vallen, komt het feitelijke vuldoel volgens Inkoperscafé, op basis van BNR, uit op 71 procent.

Het is een herkenbare inkoopafweging:

• wachten kan de prijs gunstiger maken, maar vergroot het beschikbaarheidsrisico;
• nu inkopen geeft meer zekerheid, maar kan de marktprijs opdrijven.

Voor kritieke categorieën is de laagste prijs daarom geen volledige businesscase. Capaciteit, voorraad, alternatieve leveranciers en het moment van inkopen horen in dezelfde afweging.

Zelfstandige AI vraagt om sturing, niet alleen om een proef

De AI-discussie in inkoop verschuift van “kan een model een tekst samenvatten?” naar “mag een AI-assistent zelf stappen uitvoeren?”.

Inkoperscafé beschrijft, op basis van softwareleverancier Zip, hoe een AI-assistent een opdracht kan opdelen, in meerdere systemen kan handelen en met aanvragers of leveranciers kan communiceren. Een voorbeeld is factuurverwerking: coderen, koppelen aan een inkooporder, duplicaten controleren en doorzetten zonder dat een medewerker elke stap apart goedkeurt.

Zip adviseert te beginnen bij processen met veel volume en weinig professioneel oordeel, zoals het routeren van aanvragen, factuurcodering, datavalidatie en een eerste contractcontrole. Uit eigen onderzoek van Zip zou 57 procent van de ondervraagde medewerkers regelmatig niet-goedgekeurde AI-tools gebruiken. Contracten en bedrijfsgegevens kunnen dan buiten de gecontroleerde omgeving belanden.

Dat is precies waarom autonomie niet hetzelfde is als volwassenheid. Zodra de menselijke tussenstap wegvalt, moeten grenzen in het systeem zelf zitten:

• welke gegevens de AI-assistent mag gebruiken;
• welke acties hij zelf mag uitvoeren;
• wanneer een professional moet goedkeuren;
• hoe de organisatie achteraf kan zien wat er is gebeurd.

Voor publieke inkoop is die laatste vraag extra scherp. Een aanbestedingsbesluit, gunningsadvies of afwijzing blijft een menselijke verantwoordelijkheid. AI kan voorbereiden, signaleren en structureren. Het dossier moet laten zien wie de uitkomst heeft gecontroleerd.

Lees ook de checklist voor het inkopen van AI door overheden en hoe Daliio van behoefte naar een controleerbaar aanbestedingsdossier werkt.

Zonder bruikbare data blijft AI een demonstratie

Een tweede, hardnekkig punt: AI verhelpt geen gebrekkige basisgegevens.

In een gesprek tussen inkoopexperts uit de zorg van Supply Chain Canada, IBM en de NHS, samengevat door Inkoperscafé, is de volgorde helder. Eerst data, standaarden en gekoppelde systemen. Daarna pas voorspellen.

Product-, leveranciers- en voorraadgegevens zitten bij veel organisaties in gescheiden systemen. In ziekenhuizen is inkoopinformatie niet altijd gekoppeld aan geplande operaties, patiëntenaantallen of werkelijk verbruik. Zonder die koppeling heeft een model weinig om op te bouwen. Een zorgorganisatie bracht volgens IBM de voorraad op afdelingen met 50 procent terug toen het werkelijke verbruik zichtbaar werd — nog zonder geavanceerde AI.

De experts waarschuwen ook om niet elke forecast AI te noemen. ERP- en voorraadsystemen voorspellen al langer. De volgende stap is het combineren van historische vraag met actuele voorraad, leveranciersrisico, geopolitiek en kosten. Die toepassing is volgens hen nog in ontwikkeling. Bij kritieke categorieën blijft een mens de afweging maken.

Europa stelt één aanbestedingsverordening voor

Op 9 september 2026 publiceerde de Europese Commissie een voorstel voor een Public Procurement Act: één rechtstreeks werkende verordening die de richtlijnen voor overheidsopdrachten, nutssectoren en concessies moet vervangen. Bird & Bird en Arthur Cox analyseerden de tekst. De Commissie vraagt feedback tot 11 november 2026. Daarna volgen onderhandelingen tussen Europees Parlement en Raad. De tekst kan dus nog wijzigen.

Als het voorstel wordt aangenomen zoals het er nu ligt, zou de verordening twintig dagen na publicatie in werking treden en twee jaar later van toepassing worden. Tot die tijd blijven de huidige richtlijnen en de Nederlandse Aanbestedingswet gelden.

Drie punten zijn voor Nederlandse aanbestedende diensten het meest concreet.

Europese voorkeur is een instrument, geen automatisch verbod. Aanbestedende diensten zouden deelname mogen beperken tot Unie- of “covered” ondernemers, een minimumaandeel Unie-oorsprong mogen eisen, voorkeur mogen geven via prijs of punten, of een inschrijving mogen afwijzen als het Unie- of covered-aandeel onder 50 procent van de geraamde opdrachtwaarde zakt. Zonder zo’n keuze, of zonder een afsluitingsbesluit van de Commissie, behouden ondernemers van buiten de EU in beginsel toegang. Maatregelen moeten vooraf in de aankondiging staan. Een in de EU gevestigde dochter kan in principe als Unie-ondernemer gelden, maar eigendom of zeggenschap van buiten de EU kan nog steeds een veiligheidsvraag opleveren.

Kwaliteit wordt de standaard, laagste prijs de uitzondering. De best prijs-kwaliteitsverhouding wordt de standaard gunningsmethode. Kwaliteitscriteria moeten minstens 30 procent van de beoordeling vormen, en minstens 50 procent bij arbeidsintensieve opdrachten. Gunning op alleen prijs is niet verboden. Een aanbestedende dienst die daarvan afwijkt, moet uitleggen hoe kwaliteit anders wordt geborgd. “Laagste prijs is verleden tijd” is dus te stellig. De bewijslast verschuift wel: wie alleen op prijs gunt, moet dat kunnen motiveren.

De procedurearchitectuur wordt kleiner. Het voorstel vervangt de huidige procedures door een open procedure, een dynamische procedure en een innovatieprocedure, plus een bijzondere procedure voor strikt omschreven gevallen zoals afwezige mededinging of spoed. Onderhandelen binnen de open of dynamische procedure zou mogelijk worden zonder de huidige, zware rechtvaardiging. Dat maakt de voorbereiding van het bestek en de gunningscriteria niet minder belangrijk. Integendeel: als meer ruimte bestaat om te onderhandelen, moet vooraf des te duidelijker zijn wat vaststaat en wat bespreekbaar is.

Andere elementen die de moeite van het volgen waard zijn: een uniform de-minimisplafond van 15 procent voor wijzigingen tijdens de looptijd, voorafgaande publicatie bij grote wijzigingen boven 50 procent, een apart hoofdstuk over veiligheid en weerbaarheid, en een gemeenschappelijke digitale dataomgeving voor aanbestedingsgegevens. Defensie en veiligheid in de zin van Richtlijn 2009/81/EG vallen buiten dit voorstel. Het rechtsbeschermingsregime wordt in deze voorstellen niet herzien.

Voor Nederlandse inkopers is de juiste houding nu: het voorstel lezen, nog niet als wet toepassen, en bij nieuwe trajecten alvast toetsen of gunningscriteria, herkomst, veiligheid en wijzigingsruimte uitlegbaar zijn als de regels strakker worden.

Een vergelijking van hoe Daliio, Tenpu en Juriaan.ai zich tot Nederlandse aanbestedingen verhouden, staat in dit eerdere artikel.

Wat er de komende dagen op de agenda staat

Op 30 september en 1 oktober 2026 is DPW Amsterdam in RAI Amsterdam. Het evenement, gestart in 2019, brengt inkoop- en ketenprofessionals, startups en investeerders samen rond technologie en inkoopinnovatie.

Wie daarheen gaat, kan de gesprekken van deze maand als vragenlijst meenemen:

1. Waar stuurt de organisatie echt op: prijs, beschikbaarheid, of beide?
2. Welke beslissingen mag een AI-assistent zelf nemen, en waar blijft een mens verantwoordelijk?
3. Zijn leveranciers-, contract- en verbruiksdata gekoppeld genoeg om een AI-uitkomst te controleren?
4. Kan het team uitleggen waarom een opdracht op kwaliteit, prijs of een combinatie wordt gegund — ook als de Europese regels wijzigen?

Wat dit betekent voor een aanbesteding die nu loopt

Niets van dit nieuws vervangt de Aanbestedingswet 2012 of de Gids Proportionaliteit. Een lopende procedure volgt de regels die nu gelden.

Wel is het verstandig om in de voorbereiding al drie dingen vast te leggen:

• de inkoopbehoefte, inclusief leveringszekerheid waar die materieel is;
• de rol van AI: ondersteunen, niet stilzwijgend beslissen;
• de motivering van gunningscriteria, zodat een verschuiving naar een zwaardere kwaliteitsweging later geen herschrijving van het hele dossier wordt.

Daliio ondersteunt dat voorbereidende werk: van interne behoefte en aanbestedingsdocument tot beoordeling in Word en een controleerbaar dossier. Plan een gesprek als u wilt zien hoe dat in een Nederlandse aanbesteding past.